Je cliënt visueel ondersteunen

Wat is het

Visueel ondersteunen betekent dat je zichtbaar maakt wat je anders alleen zegt of schrijft. Dat doe je met een plaatje, een foto, een voorwerp of een kaart. In de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking hoort dit bij totale communicatie: je communiceert op verschillende manieren tegelijk, met en zonder woorden. Gesproken taal ondersteun je dan met dingen die iemand kan zien, zoals pictogrammen, tekeningen, voorwerpen, geschreven tekst of gebaren. Pictogrammen zijn eenvoudige plaatjes met één vaste betekenis, zoals een bord met bestek voor eten.

In de hulpverlening gaat het vaak om een paar vaste vormen:

• Een afspraakkaart. Eén kaart met wat voor afspraak het is, de dag, de tijd, waar, met wie en wat je meeneemt.
• Een dagplanning. Wat iemand in de ochtend, de middag en de avond doet, met een plaatje bij elk onderdeel.
• Een stappenkaart. Een taak in kleine stappen, elk met een nummer en een plaatje. Bijvoorbeeld: een brief van de gemeente openen, lezen en in de goede map doen.
• Tijd die je kunt zien. Een klok waarop je ziet hoeveel tijd er nog over is.
• Beeld om over te praten. Foto’s of kaartjes waarmee iemand laat zien wat hij bedoelt, als praten even moeilijk is.

Voor wie het werkt

• Mensen die moeite hebben met lezen. Dat zijn er in Nederland ongeveer 3 miljoen, van 16 tot en met 75 jaar. Een plaatje bij de tekst maakt de boodschap sneller duidelijk. Lees ook Laaggeletterdheid herkennen en bespreken.
• Mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB). Zij hebben veel moeite met leren en met dagelijkse situaties, meer dan de meeste mensen van hun leeftijd. In Nederland gaat het naar schatting om 1,1 miljoen mensen. Vaak vinden zij het moeilijk om hun dagindeling overzichtelijk te houden.
• Mensen met autisme. Zij kunnen, net als mensen met een depressie, moeite hebben om afspraken te onthouden of hun dagindeling vast te houden.
• Mensen die onder stress staan. Doenvermogen is het vermogen om een plan te maken, in actie te komen, vol te houden en om te gaan met verleidingen en tegenslag. Bij stress staat dat vermogen extra onder druk, bijvoorbeeld bij iemand die net zijn baan kwijt is, of midden in een scheiding zit. Doenvermogen is iets anders dan denkvermogen, en het hangt maar beperkt samen met opleiding: ook veel hoger opgeleiden hebben er regelmatig moeite mee.

Je hoeft niet te weten of iemand een beperking heeft om visueel te ondersteunen: duidelijke communicatie helpt de meeste mensen. Van wat je in een gesprek vertelt, vergeten mensen een groot deel weer, en een deel onthouden ze anders dan het gezegd is.

Waarom het ertoe doet

Met een goede kaart hoeft je cliënt niet alles te onthouden, en kan hij thuis nog eens kijken wat er ook alweer was afgesproken. Hij weet wat er gaat gebeuren, met wie en wanneer, en dat kan rust geven. En als hij zelf op zijn kaart kan kijken, hoeft hij minder te vragen. Dat past bij zelfregie: zelf de regie houden over je leven, ook als je daar hulp bij krijgt.

Voor jou als hulpverlener kan het herhaling, gemiste afspraken en misverstanden schelen. Een kaart die je samen maakt, laat ook zien of je elkaar goed hebt begrepen.

Zo doe je het

1. Kijk wat je cliënt nodig heeft. Vraag waar het misgaat: afspraken vergeten, de dag niet rond krijgen, een taak niet afmaken, of niet goed kunnen zeggen wat er is. Vraag ook wat al werkt, zoals een kalender op de koelkast of een wekker op de telefoon. Bouw daarop voort.

   Mensen kunnen zich schamen als je met plaatjes aankomt. Stel het daarom voor als iets gewoons: “Zullen we het even opschrijven, zodat je het thuis nog kunt nakijken?” Zegt je cliënt nee, dan doe je het niet.

2. Kies één doel per kaart. Een afspraakkaart is voor één afspraak. Een stappenkaart is voor één taak. Staat er te veel op één kaart, dan wordt hij onoverzichtelijk.

3. Kies beelden die je cliënt herkent. Concrete beelden werken meestal het best. Gaat het over geld, laat dan munten en biljetten zien. Gaat het om een spreekuur, laat dan een klok met de juiste tijd zien, en leg je een route uit, laat dan de plattegrond zien. Foto’s werken vaak beter dan tekeningen, en grafieken en stroomschema’s zijn voor veel mensen moeilijk te begrijpen. Een foto van de echte voordeur van het wijkgebouw zegt vaak meer dan een pictogram van een huis.

4. Zet de tekst bij het beeld, niet in plaats ervan. Schrijf onder elk plaatje een paar woorden. Schrijf de dag en de datum in woorden, zoals “dinsdag 6 oktober”. Houd zinnen kort.

5. Maak het samen. Laat je cliënt de plaatjes kiezen, of zelf een foto maken. Vraag of het op papier moet of op de telefoon. Een kaart die iemand zelf heeft gemaakt, gebruikt hij waarschijnlijk eerder. Lees ook Samen een digitaal hulpmiddel ontwerpen met cliënten.

6. Neem het samen door, en check of het klopt. Lees de kaart hardop en wijs de plaatjes aan. Laat je cliënt daarna in eigen woorden vertellen wat jullie afspraken. Klopt het antwoord niet, leg het dan uit in andere woorden.

7. Geef de kaart een vaste plek. Spreek af waar de kaart komt te hangen of te liggen, bijvoorbeeld op de koelkast of bij de sleutels.

8. Kijk na een paar weken hoe het gaat. Wordt de kaart gebruikt? Is er iets te veel, of te weinig? Pas hem aan, of stop ermee als hij niet helpt.

Welk hulpmiddel past

• Afspraakkaart maken. Je kiest wat voor afspraak het is, en elke soort heeft een eigen plaatje. Je vult de dag, de tijd, de plek en de persoon in, en vinkt aan wat je cliënt mee moet nemen. Je print de kaart met grote letters en geeft hem mee. Handig is om erbij te zetten hoe laat je cliënt moet vertrekken, niet alleen hoe laat de afspraak begint.
• Mijn dag. Je cliënt kiest wat hij doet in de ochtend, de middag en de avond, met plaatjes, en drukt zijn dag af. Op een lege plek schrijft of tekent hij zelf iets. Begin klein: één dag, met een paar dingen per dagdeel.
• Tijdklok. Een klok waarop een groen deel steeds kleiner wordt, tot de tijd om is. Handig als “nog even” voor je cliënt niets zegt. Bijvoorbeeld tijdens een gesprek (“we praten nog tien minuten”) of thuis bij een taak die iemand liever uitstelt.
• Vragen voor je afspraak. Je cliënt schrijft van tevoren op wat hij wil vertellen en vragen, en drukt het lijstje af. Dat helpt bij een afspraak met de huisarts of de gemeente, waar iemand onder spanning dingen vergeet.
• Praatkaartjes. Foto’s met een vraag erbij. Je cliënt kiest een foto die past bij wat hij wil zeggen. Zo’n praatplaat of gesprekskaart helpt om iets bespreekbaar te maken, als iemand het lastig vindt om te vertellen waar hij mee zit.

Voorbeeld: een stappenkaart voor de post

Een man met een licht verstandelijke beperking woont zelfstandig en mist geregeld afspraken bij de schuldhulpverlening. Jullie maken een afspraakkaart voor de volgende afspraak, en een stappenkaart voor de post met vier foto’s: maak de envelop open, kijk van wie de brief is, doe hem in de map, leg de map op tafel voor de volgende afspraak.

Na een paar weken blijkt de tweede stap lastig: hij weet vaak niet van wie een brief komt. Jullie zetten de logo’s van de instanties die hem het vaakst schrijven op de kaart.

Let op

• Check of je cliënt het plaatje snapt zoals jij het bedoelt. Een plaatje kan voor je cliënt iets anders betekenen dan voor jou.
• Kies beelden voor volwassenen. Geen kinderlijke plaatjes, en praat niet over “je plaatjesboek”.
• Houd het klein. Een dagplanning met twintig plaatjes is onoverzichtelijk. Begin met één kaart en een paar onderdelen, en breid uit als het werkt.
• Let op wie de kaart nog meer ziet. Een afspraakkaart op de koelkast zien ook bezoekers. Vraag of je cliënt het goed vindt dat er “schuldhulp” of de naam van een instelling op staat. Een neutraal plaatje en “afspraak met Sanne” kan ook.
• Kijk wat de rest van het team gebruikt. Werken meerdere mensen met dezelfde cliënt, gebruik dan dezelfde plaatjes en dezelfde plek. Twee verschillende systemen maken het onduidelijk. Vraag ook of je organisatie al een vaste set pictogrammen heeft, zodat je cliënt overal dezelfde ziet.
• Overleg als je cliënt toch vastloopt. Loopt iemand ondanks de kaart vast, dan is er misschien meer aan de hand. Vraag dan een gedragsdeskundige of behandelaar om mee te denken.

Vragen

Is papier niet ouderwets? Iedereen heeft toch een telefoon? Een herinnering op de telefoon kan goed werken. Maar een telefoon kan leeg zijn, kwijt zijn of vol meldingen zitten. Een kaart op de koelkast heeft dat niet. Allebei kan ook: de kaart voor het overzicht, de telefoon voor het seintje.

Werkt dit ook in een gesprek? Ja. Leg tijdens het gesprek een vel papier op tafel en teken of schrijf mee.

Meer weten

• Laaggeletterdheid herkennen en bespreken
• Schrijven op B1 voor je cliënten: als je naast het beeld ook tekst geeft.
• Toegankelijke documenten maken: brieven, folders en pdf’s die iedereen kan lezen.
• Zelfregie en digitale hulpmiddelen
• Een digitaal hulpmiddel kiezen voor je cliënt
• Communicatie met mensen met een verstandelijke beperking bij het Kennisplein Gehandicaptensector ↗