Zelfregie en digitale hulpmiddelen

Wat is het

Zelfregie betekent dat je zelf richting geeft aan je leven. Ook als je daarbij hulp nodig hebt. Zo omschrijft kennisinstituut Movisie het. Movisie gebruikt ook het woord eigen regie, met dezelfde punten en een beeld: ik zit achter het stuur, ook al kan ik niet alles zelf.

Volgens Movisie ervaren mensen zelfregie als ze:

• meebeslissen over wat ze doen en wat er met hen gebeurt;
• hun eigen kracht kunnen gebruiken;
• leven volgens hun eigen waarden;
• steun krijgen van mensen om hen heen.

Zelfregie is iets anders dan zelfredzaamheid. Zelfregie gaat over zelf beslissen, zelfredzaamheid over zelf doen. Wie hulp krijgt, kan dus nog steeds de regie hebben. Movisie zet de woorden zo naast elkaar:

Begrip	Waar het om gaat	Vraag
Eigen regie	zelf bepalen	Wat wil ik?
Eigen kracht	zelf kunnen	Wat kan ik?
Zelfredzaam­heid	zelf­standig mee kunnen doen	Is er hulp of een voor­ziening nodig?
Eigen verantwoorde­lijkheid	zelf moeten of mogen	Wat moet of mag ik zelf doen?

Waarom het ertoe doet

Movisie noemt onderzoek waaruit blijkt dat ouderen die eigen regie ervaren, beter omgaan met tegenslag. Het vermindert stress en helpt hun welzijn. Ligt de nadruk te veel op zelf doen, dan kan juist de motivatie verdwijnen om zelf aan het stuur te staan, waarschuwt Movisie.

De manier waarop hulp georganiseerd is, kan zelfregie in de weg zitten. Movisie noemt voorbeelden. Je mag je begeleider niet kiezen. Je kunt je dossier niet inzien. Of je krijgt geen keus in de aanpak. In een onderzoek voor Movisie vertelde een cliënt dat zijn maatschappelijk werker met de huisarts wilde praten zonder hem erbij. Hij voelde zich daardoor een niksnut.

Een digitaal hulpmiddel kan dat beter maken, of slechter.

Het helpt als je cliënt zelf ziet wat er over hem of haar is vastgelegd. Dat is ook een recht. Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens mag iedereen een organisatie vragen welke gegevens ze over hem of haar heeft. Daar horen ook meningen en beoordelingen bij. Het helpt ook als je cliënt zelf bepaalt wie wat mag doen. Met DigiD Machtigen kiest iemand bijvoorbeeld zelf welke taak een sociaal werker mag regelen, en voor hoe lang. Zo’n machtiging kan je cliënt ook weer intrekken.

Het werkt tegen als het hulpmiddel kiest in plaats van je cliënt, of meekijkt zonder dat die dat wil. Kennisplatform Zorg voor Beter geeft een voorbeeld. Sommige cliënten denken dat een sensor in de wc een camera is. Ze gaan dan bijvoorbeeld in een café naar de wc.

Zo doe je het

Stel vier vragen voordat je een hulpmiddel inzet:

1. Wie kiest? Je cliënt beslist of hij of zij het gebruikt. Twijfelt je cliënt? Met Wikken en wegen zetten jullie de voordelen en nadelen op een rij.
2. Wie ziet wat? Je cliënt weet wie de gegevens ziet, en kan ze zelf ook zien. Spreek samen af wat je wel en niet deelt met collega’s.
3. Van wie is het doel? Het hulpmiddel werkt aan wat je cliënt wil bereiken, niet aan wat jij of je organisatie wil meten.
4. Kan je cliënt stoppen? Er is een weg zonder scherm, en stoppen heeft geen nadelen. Zeg dat ook hardop.

Hulpmiddelen die zelfregie steunen

Bij elk van de vier punten van Movisie past een hulpmiddel dat je samen met je cliënt gebruikt:

• Meebeslissen. Met Vragen voor je afspraak schrijft je cliënt vooraf op wat die wil vertellen en vragen.
• Eigen kracht. Volgens Movisie helpt het om uit te gaan van wat iemand kan, niet van problemen. Met Krachtenkaartjes kiest je cliënt kaartjes over waar die goed in is.
• Eigen waarden en wensen. Volgens Movisie helpt het als positieve wensen en doelen centraal staan. Met Kleine stap maakt je cliënt van een eigen doel een paar kleine stappen.
• Steun van mensen om je heen. Met Mijn netwerk zet je cliënt de mensen om zich heen in drie cirkels. Volgens Movisie hebben mensen die hulp nodig hebben vaak juist weinig mensen om zich heen, en vragen ze niet makkelijk om hulp. Iets terug kunnen doen maakt vragen makkelijker, zeggen cliënten en hulpverleners.

Zo ziet het eruit in de praktijk

Een ambulant begeleider werkt met een man die na een scheiding het overzicht kwijt is. De organisatie heeft een app waarin cliënten taken afvinken en de begeleider meekijkt.

De begeleider loopt eerst de vier vragen met hem langs. Ze vertelt dat het ook zonder app kan. Hij wil dat ze zijn afspraken ziet, maar niet hoe hij zich voelt, dus dat stuk zetten ze uit. Zijn doel is: “Ik wil mijn post zelf weer kunnen bijhouden.”

De eerste weken sorteert zij zijn post, en ze zegt erbij dat dat tijdelijk is. Elke week doet hij een stapel meer zelf. Na twee maanden gebruikt hij de app alleen nog voor afspraken. De post doet hij met een bakje en een lijstje op papier.

Wat zeg je tegen je cliënt? Bijvoorbeeld: “Jij beslist of we dit gebruiken. Wil je stoppen, zeg het dan, dan zoeken we iets anders. Onze afspraken gaan gewoon door.”

Let op

• Soms neem je tijdelijk de regie over, zoals in het voorbeeld hierboven. Volgens Movisie kan dat helpen, zolang het doel is dat je cliënt weer meer grip krijgt.
• Soms pleiten beleidsmakers voor eigen regie omdat mensen dan minder zorg zouden gebruiken. Dan voelt het als opgelegde regie, ziet Movisie. Vraag je af: gaat het om meer keus voor je cliënt, of om minder hulp?
• Denk je aan sensoren of camera’s voor toezicht op afstand bij mensen met dementie of een verstandelijke beperking? Dan kan de Wet zorg en dwang (Wzd) gelden. Die beschermt hen tegen onvrijwillige zorg. Verzet je cliënt zich, ook zonder woorden, dan moet je een vast stappenplan volgen. Vraag binnen je organisatie hoe dat gaat.
• Heb je vragen over gegevens en privacy? Vraag het de functionaris gegevensbescherming van je organisatie.

Meer weten

• Een digitaal hulpmiddel kiezen voor je cliënt
• De AVG in de hulpverlening
• Samen een digitaal hulpmiddel ontwerpen met cliënten
• Co-creatie in de hulpverlening