Laaggeletterdheid herkennen en bespreken

Wat is het

Je bent laaggeletterd als je als volwassene moeite hebt met lezen, schrijven en/of rekenen. Vaak is een computer of smartphone dan ook lastig. Laaggeletterd is iets anders dan analfabeet: iemand die laaggeletterd is, kan wel lezen en schrijven, maar niet goed genoeg om overal aan mee te doen. Dat kan komen door iemands taalachtergrond, opleiding of een beperking.

Laaggeletterdheid komt veel voor: bij ongeveer 1 op de 5 mensen van 16 tot en met 75 jaar. Dat zijn er ongeveer 3 miljoen: ongeveer 2,2 miljoen mensen van 16 tot en met 65 jaar, en ongeveer 860.000 mensen van 66 tot en met 75 jaar (gemeten in 2023). Mensen die laag scoren op lezen, hebben moeite met langere teksten of met het vergelijken van verschillende soorten informatie, en acht op de tien van hen scoren ook laag op rekenen.

Waarom het ertoe doet

Iemand die niet goed leest, heeft moeite met brieven, bijsluiters en formulieren. Daardoor is werk vinden en grip houden op geldzaken lastiger. Mensen die laaggeletterd zijn, hebben vaker geldproblemen en vaker schuldhulp nodig, maar vinden zelf vaak de weg naar die hulp niet.

Ook digitale hulp, zoals een app of een online formulier, is vaak moeilijker. Bijna 1 op de 5 volwassenen heeft moeite met digitale zorg, zoals een patiëntenportaal, en mensen die moeite hebben met lezen lopen daar eerder op vast. Lees meer over digitale inclusie.

Doet je cliënt niet wat jullie afspraken? Dan lijkt het soms alsof die geen zin heeft, maar vaak begrijpt die je uitleg niet goed. Veel mensen schamen zich ervoor en houden het lang verborgen. Komt het toch ter sprake, dan lucht dat vaak op.

Zo doe je het

1. Let op signalen. Bijvoorbeeld:

   • smoesjes als ‘Ik ben mijn bril vergeten’ of ‘Dat vul ik thuis wel in’;
   • ‘Mijn zus regelt dat altijd voor mij’;
   • niet meelezen als je iets op papier of op een scherm uitlegt;
   • veel papieren hebben, maar niet weten wat wat is;
   • te vroeg, te laat of op de verkeerde dag komen;
   • op alle vragen ‘ja’ zeggen of knikken, of juist boos worden bij veel vragen;
   • moeite om een verhaal in de goede volgorde te vertellen.

2. Kies een rustig moment. Praat één op één, zonder dat anderen meeluisteren. Neem de tijd en leg je telefoon weg. Zeg een afspraak niet zomaar af: iemand heeft die vaak lang van tevoren gepland.

3. Maak het gewoon. Vraag bijvoorbeeld: ‘Veel mensen vinden formulieren invullen lastig. Hoe is dat voor jou?’ Of: ‘Helpt iemand je weleens met het lezen van brieven?’ Of bied hulp aan: ‘Zullen we samen even kijken?’ Ga uit van wat iemand wel kan, en vertel dat die niet de enige is en nog kan leren.

4. Houd vol. Zegt je cliënt dat het goed gaat, terwijl je twijfelt? Kom er een andere keer op terug.

5. Pas je eigen uitleg aan. Gebruik gewone woorden en wees concreet. Laat je cliënt daarna in eigen woorden vertellen wat jullie afspraken. Spreek een afspraak ook in als spraakbericht, of geef hem mee op een kaart met plaatjes en grote letters. Lees hoe je op B1 schrijft voor je cliënten.

6. Verwijs door.

   • Naar een Taalhuis. Daar werken onder meer de gemeente, de bibliotheek, welzijnswerk en taalaanbieders samen, vaak in de bibliotheek of een wijkgebouw.
   • Naar 0800-023 44 44 of ikwilleren.nl van Stichting Lezen en Schrijven. Zij zoeken een cursus in de buurt, in een kleine groep of één op één. Je kunt ook samen bellen.
   • Voor formulieren van de gemeente, UWV of Belastingdienst: het Informatiepunt Digitale Overheid in de bibliotheek.

   Sinds 2020 is de gemeente verantwoordelijk voor de aanpak van laaggeletterdheid. Vraag dus bij je gemeente wat er in jouw wijk te doen is.

Let op

• Let ook op signalen bij mensen met Nederlands als moedertaal. Bijna de helft (44 procent) van de mensen van 16 tot 65 jaar die laaggeletterd zijn, heeft Nederlands als moedertaal.
• Vraag het, en vul het niet zelf in. Sommige signalen passen ook bij iets anders, zoals chronische stress.
• Schrijf het niet zomaar in het dossier. Schrijf alleen op wat nodig is voor de hulp, zoals dat iemand meer tijd nodig heeft. Een woord als ‘laaggeletterd’ hoort daar meestal niet bij. Vertel je cliënt wat je opschrijft en waarom. Om toestemming vragen hoeft meestal niet, want de wet regelt al wat je mag vastleggen. Lees meer over privacy in de hulpverlening.
• Kies je woorden. Zeg en schrijf liever ‘iemand die moeite heeft met lezen en schrijven’ dan ‘een laaggeletterde’.

Meer weten

• Wat is taalniveau B1?
• Checklist voor een tekst op B1