Psycho-educatie met tekenen, kaartjes en spel

Wat is het

Psycho-educatie is uitleg over wat er met iemand aan de hand is, en over wat daarbij kan helpen. Vaak gaat het om een diagnose, zoals ADHD. Ouders van een kind met ADHD krijgen dan informatie en tips over het gedrag van hun kind, over hun eigen reacties daarop, over manieren om er anders mee om te gaan en over hoe ze de omgeving kunnen aanpassen. In het behandelplan voor een kind met ADHD is dit meestal het eerste onderdeel.

Voor volwassenen komt het hierop neer: je probeert je klachten te begrijpen en te herkennen, zodat je beter weet waar problemen door komen en wat je dan kunt doen. De huisarts, psycholoog of psychiater helpt daarbij.

Creatieve psycho-educatie is dezelfde uitleg in een andere vorm: je cliënt tekent, kiest kaartjes, bedenkt een beeld of speelt een spel.

Waarom het ertoe doet

Na een diagnose blijven er vragen. Een diagnose geeft een naam aan wat iemand vaak al lang merkt, en dat kan helpen bij het zoeken naar steun die past. Maar een diagnose roept ook veel op, en niet iedereen leest makkelijk. Uitleg die je cliënt zelf vormgeeft, kan dichter bij het eigen leven komen dan een folder.

Meedoen kan helpen om het te onthouden. Kinderen uit de Knel is een groepsaanpak voor ouders die na een scheiding in een felle strijd blijven, met een aparte groep voor hun kinderen. Psycho-educatie werkt daar beter als ouders het ook ervaren in oefeningen, want dan blijft het geleerde beter hangen. Dat gaat over één aanpak voor één groep, en zegt dus niet dat elke creatieve vorm werkt. Wel is het een reden om naast uitleggen ook iets te laten doen.

Beeld geeft iets om over te praten. Voor mensen die moeite hebben met lezen bestaan er beeldverhalen. Zo’n beeldverhaal sluit aan bij de belevingswereld van mensen, en geeft aanknopingspunten voor een gesprek. Een tekening of een kaartje kan op dezelfde manier iets geven om over te praten.

Zo doe je het

1. Vraag wat je cliënt wil snappen. Begin met een vraag, bijvoorbeeld wat er sinds de diagnose nog onduidelijk is, of wanneer je cliënt er het meest van merkt. Het antwoord bepaalt waar je begint.

2. Haal de inhoud uit een betrouwbare bron. De uitleg over de diagnose zelf komt van wie de diagnose stelde of behandelt. Bespreek met je cliënt wat die al heeft gehoord. Lees samen een betrouwbare tekst, zoals de pagina over ADHD op Thuisarts. Verzin geen eigen uitleg over oorzaken of medicijnen. Een vraag daarover schrijven jullie samen op voor de behandelaar.

3. Kies een vorm die past. Een paar mogelijkheden:

   • Tekenen. Teken samen een gewone week als tijdlijn, en zet een kruisje waar het vaak misgaat. Of laat je cliënt tekenen hoe het voelt als alles tegelijk komt.
   • Kaartjes. Met Praatkaartjes kiest je cliënt een foto, en er komt een vraag bij. Met Krachtenkaartjes kiest je cliënt kaartjes over waar die goed in is. Zo gaat het niet alleen over wat moeilijk is.
   • Een beeld of vergelijking. Laat je cliënt zelf een beeld bedenken voor hoe het voelt, bijvoorbeeld “een radio met tien zenders tegelijk”.
   • Een spel. Met het Reflectierad draai je aan een rad en krijg je een vraag uit een deel van je leven, zoals werk en opleiding, of relaties.
   • Filmpjes en strips. De leermodule ‘Weet wat je kan’, voor mensen met een licht verstandelijke beperking, werkt met filmpjes en striptekeningen. Dat maakt de module makkelijker te begrijpen.

4. Houd het klein. Eén onderwerp per keer is genoeg.

5. Laat je cliënt het werk doen. Je cliënt tekent, kiest en schuift. Jij stelt vragen en luistert. Pak de pen niet over, ook niet als het sneller gaat.

6. Maak de stap naar morgen. Vraag na elke uitleg wat het betekent voor de week van je cliënt, en kies samen één ding om uit te proberen. Een tip voor volwassenen met ADHD is bijvoorbeeld om in je agenda te zetten wat je die dag gaat doen, en hoe lang dat duurt.

7. Check of het is overgekomen. Gebruik de terugvraagmethode: vraag je cliënt om in eigen woorden te vertellen wat jullie hebben besproken. Houd de vraag bij jezelf, zodat het niet voelt als een overhoring. Bijvoorbeeld: “Ik wil graag weten of ik het goed heb uitgelegd. Wat ga je thuis vertellen?”

8. Geef iets mee, ná de uitleg. De tekening of de gekozen kaartjes gaan mee naar huis. Voorlichtingsmateriaal geef je pas mee na een goede uitleg, en niet in plaats daarvan.

9. Betrek naasten, als je cliënt dat wil. Bij kinderen gaat psycho-educatie ook over de ouders: hoe zij reageren, en wat zij anders kunnen doen. Ook ‘Weet wat je kan’ is bedoeld voor gesprekken met de cliënt, de naasten en de begeleiders. Vraag altijd eerst of je cliënt dat wil.

10. Wijs op mensen die het zelf meemaken. Wijs mensen met ADHD op Impuls & Woortblind, een vereniging voor en door mensen met onder meer ADHD en dyslexie. De vereniging houdt door het hele land bijeenkomsten waar je anderen met ADHD ontmoet.

Afwegingen die je maakt

• Speels of kinderachtig. Bij ‘Weet wat je kan’ vonden sommige deelnemers de tekeningen in het begin wat kinderachtig, maar tijdens de module merkten de meeste deelnemers dat het hen hielp. Leg dus uit waarom je een werkvorm kiest, en geef je cliënt de keus.
• Samen met anderen of alleen. In een groep of bij een bijeenkomst leer je van herkenning. Persoonlijke dingen bespreek je liever één-op-één. Een mix kan goed werken: de uitleg samen met je cliënt, en herkenning bij lotgenoten.
• Een beeld maakt het simpel, maar kan ook misleiden. Een vergelijking helpt om iets te snappen. Ze kan ook iets suggereren wat niet klopt, bijvoorbeeld dat iets vanzelf overgaat. Laat je cliënt een eigen beeld kiezen, en check het met wat de behandelaar heeft gezegd.

Let op

• Blijf binnen je rol. Je stelt geen diagnose, en je legt geen oorzaken of medicijnen uit. Je helpt je cliënt om de uitleg te begrijpen en toe te passen in de eigen week, en dat vertel je ook. Twijfel je, overleg dan met de behandelaar van je cliënt, als je cliënt dat goed vindt. Denkt je cliënt ADHD te hebben? Dan stuurt de huisarts door naar de ggz voor onderzoek.
• Let op je woorden. Zeg “mensen met ADHD”, niet “ADHD’ers”. Gebruik de woorden die je cliënt zelf prettig vindt.
• Kijk naar wat iemand kan lezen. Leest je cliënt moeilijk? Dan werken beeld en praten beter dan tekst. Lees ook Laaggeletterdheid herkennen en bespreken.

Vragen

Werkt dit ook bij andere onderwerpen dan ADHD? De werkvormen zelf passen bij veel onderwerpen: tekenen, kaartjes en een eigen beeld kun je overal gebruiken. De inhoud verschilt wel per diagnose. Zoek die dus steeds op bij een betrouwbare bron, zoals Thuisarts voor volwassenen of het NJi voor ouders en kinderen.

Mijn cliënt wil niet tekenen. Wat nu? Twijfelt je cliënt, zeg dan dat het niet mooi hoeft. Wil die echt niet, kies dan een andere vorm, zoals kaartjes. Je kunt ook zelf schrijven wat je cliënt zegt, of samen een lijstje maken.

Meer weten

• Laaggeletterdheid herkennen en bespreken
• Schrijven op B1 voor je cliënten
• Zelfregie en digitale hulpmiddelen
• Digitale hulpmiddelen voor mensen met een licht verstandelijke beperking