Taslak — henüz gözden geçirilmedi
Bu çeviri henüz kontrol edilmedi. İçinde hâlâ hatalar olabilir.
Erişilebilir bir web sitesini herkes kullanabilir: iyi göremeyen, fare kullanmayan ya da okumakta zorlanan kişiler de. İşe bir liste çıkararak ve ilk kontrolü kendin yaparak başlarsın. Sonra siteyi test ettirir, web geliştiricinle ve tedarikçilerinle anlaşmalar yapar ve her yıl siteyi güncel tutarsın.
Bir web sitesini herkes kullanabiliyorsa, o site erişilebilirdir. Buna kör ya da sağır olan, fare kullanamayan ya da okumakta zorlanan kişiler de dahil. Bazıları yardımcı teknoloji kullanır: bilgisayarı kullanmaya yardım eden yazılımlar ya da cihazlar, örneğin sayfayı sesli okuyan bir ekran okuyucu, bir ekran büyüteci ya da sesli komut.
Bir web sitesini neyin erişilebilir yaptığı uluslararası bir standartta yazılı: Web Content Accessibility Guidelines (WCAG). Bu standart dört ilkeye dayanır: algılanabilir, kullanılabilir, anlaşılabilir ve sağlam. WCAG’yi henüz bilmiyor musun? O zaman önce WCAG nedir? yazısını oku.
Konu, web siteni açınca gördüğün sayfalardan ibaret değil. Başvuru formun, PDF broşürlerin, videoların, uygulamaların ve danışan portalın da buna dahil. Bu yüzden dijital erişilebilirlik için Avrupa standardı olan EN 301 549, yalnızca web sitelerini değil, uygulamaları ve belgeleri de kapsar.
Hollanda’da 4,5 milyon kişinin bir engeli ya da kronik hastalığı var. Bunun yanında 16 ile 75 yaş arasında yaklaşık 3 milyon kişi okumakta, yazmakta ve/veya hesap yapmakta zorlanıyor ve bu kişiler bilgisayar ya da akıllı telefon kullanmayı da çoğu zaman zor buluyor. Erişilebilir bir web sitesi, kolu kırık olmak gibi geçici bir engeli olanlara da yardım eder.
Engelli kişiler için bir işi dijital olarak kendi başına halletmek hâlâ çoğu zaman zor, hatta imkânsız. Devlet ve banka işlerinde, eğitimde ve sağlıkta durum böyle. Örneğin hasta portalı erişilebilir olmadığı için biri internetten randevu alamaz.
İnsanlar daha çok şeyi kendileri halledebilirse, kurumuna danışma masasında, telefonda ya da çevrim içi sohbette muhtemelen daha az soru gelir. Bir danışan randevusunu kendisi değiştirebiliyor ya da bir formu kendisi doldurabiliyorsa, bu işin artık senin üzerinden yapılmasına gerek kalmaz.
Birini sorumlu yap. Kurumunda erişilebilirlikle kimin ilgileneceğini kararlaştır. Yönetimin bunu desteklediğinden emin ol, bunun için ayrılmış zaman ve bütçe iste. Bu kişi genel durumu ve planı takip eder, biri bir sorun bildirdiğinde de muhatap olur.
İnternette olan her şeyin listesini çıkar. Listede web siten, başvuru formu, PDF broşürler, videolar ve uygulamalar olur. Bir de danışan portalı: danışanların giriş yaptığı güvenli alan. Her parçanın yanına onu kimin yönettiğini ve kimin yaptığını yaz. Hangi parçaları kaldırabileceğine ya da başka bir şeyle değiştirebileceğine de hemen bak. Kaldırdığın şeyi artık erişilebilir yapman gerekmez.
Özellikle PDF’lere eleştirel gözle bak, çünkü bilgiyi PDF’ye koymak nadiren gerekir. Normal bir web sayfası genellikle daha iyi çalışır: Küçük bir ekrana uyum sağlar ve bir formu web sayfasında doldurmak daha kolaydır.
İlk kontrolü kendin yap. Bunun için teknik bilgiye ihtiyacın yok. Erişilebilir web sitesi kontrol listemizi baştan sona gözden geçir. Örneğin başvuru formunu yalnızca Tab tuşuyla doldurmayı dene. Sonra %200’e kadar yakınlaştır ve her şeyin hâlâ çalışıp çalışmadığına bak. Renk gözlüğü ile metninin arka plandan yeterince ayrılıp ayrılmadığını görürsün.
Bunu biriyle birlikte yap: Biri test eder, öbürü nerede sorun çıktığını not eder. Bu listeye daha sonra web geliştiricin için ihtiyacın olacak.
Tam bir denetim yaptır. O zaman bir erişilebilirlik uzmanı web sitenin tamamını WCAG’nin bütün şartlarına göre inceler. Uzmana WCAG-EM adlı değerlendirme yöntemini kullanıp kullanmadığını sor. Bu yöntem, WCAG’nin arkasındaki kuruluş olan World Wide Web Consortium’dan (W3C) gelir. Otomatik test programları işe yarar, ama sonucu bir insanın değerlendirmesi gerekir. Devlet kurumlarına verilen tavsiye, böyle bir denetimi en az üç yılda bir yaptırmaktır.
Tam bir denetim hem tekniğe bakar, örneğin form alanlarına, menüye ve arama işlevine, hem de kendi eklediğin içeriğe: metinlere, görsellere, videolara ve PDF’lere. Yalnızca tekniği ya da yalnızca içeriği incelemek yetmez. Denetçiye, başvurmak gibi görevleri baştan sona test edip etmediğini de sor. Birkaç sayfaya yayılan bir görev, ancak bu sayfaların hepsi WCAG’ye uyuyorsa WCAG’ye uyar.
Site kimin içinse, onlarla test et. Danışanlardan ya da deneyim uzmanlarından (ervaringsdeskundigen) web sitende bir şey yapmalarını iste, örneğin randevu talep etmelerini. Önceden, katılan kişileri değil web sitesini test ettiğini söyle. Onlar çalışırken izle ve nerede takıldıklarını sor. Sağlık ve bakım kurumları bunun için Pharos’tan (sağlıkta eşitsizlikler üzerine çalışan Hollandalı bilgi merkezi) Pharos-praktijkcheck’i de isteyebilir. O zaman iki deneyim uzmanı ve Pharos’tan bir danışman kurumu ziyaret eder; başka şeylerin yanında web sitesine ve hasta portalına bakar. Danışanlarla birlikte dijital bir araç tasarlamak yazısını da oku.
Buna erken başla, her şey bittiğinde değil. Böylece daha iyi bir web sitesi çıkar ve yapım sırasında daha az emek harcarsın. Ama tek bir kişi, engeli olan herkes adına konuşamaz. Bu yüzden farklı engelleri olan kişileri davet et ve söylediklerini bir WCAG denetimiyle birleştir. Zamanlarına özen göster ve uygun bir ücret öde.
İnsanların en çok neye ihtiyacı varsa oradan başla. Sıralı bir plan yap. Önce insanların bir işi halletmesi gereken sayfaları ele al: başvuru, iletişim ve acil yardım. Her şeyi aynı anda yapmak zorunda değilsin. Ama her yıl ilerlediğinden emin ol.
Web geliştiricinle anlaşmalar yap. Yeni işin WCAG 2.2 AA düzeyine uymasını kararlaştır. Kanıt iste, örneğin bir denetim raporu. Ya da işi başka birine kontrol ettir. Bu anlaşmaları en baştan yap, çünkü birçok sorun daha tasarım aşamasında ortaya çıkar ve sonradan düzeltmek genellikle baştan erişilebilir yapmaktan daha pahalıya gelir. Danışan portalı gibi başka sistemlerin tedarikçileriyle de anlaşmalar yap.
Bir tedarikçi kendi sisteminin genel bir denetim raporunu mu gönderiyor? O zaman raporun senin sürümünü de kapsayıp kapsamadığına bak. Sisteme kendi logonu ve kurumsal renklerini ekliyorsan, bunları ayrıca denetletmen gerekir. Kendi eklediğin metinler ve görseller de rapora dahil değil. Bir web geliştiriciye ya da tedarikçiye sorabileceğin sorular:
İş arkadaşlarına erişilebilir yayın yapmayı öğret. Web sitesine metin koyan herkesin birkaç şey bilmesi gerekir. Alternatif metin (alt metin) nasıl yazılır: görseli göremeyenler için kısa bir açıklama. Gerçek başlıklar nasıl kullanılır. Ve nereye gittiğini söyleyen bağlantı metinleri nasıl yazılır. B1 dil düzeyinde yaz; bunun için B1 düzeyinde yazmak yazısına bak.
İyi bir alternatif metin, görselin yalnızca nasıl göründüğünü değil, ne anlama geldiğini söyler. Büyüteç simgesi olan bir düğme için “Ara”, “büyüteç” yazmaktan daha iyidir. Bu yüzden kendine sor: Sayfayı göremeyen birine yardım ediyor olsaydın, görsel hakkında ne söylerdin? Alt metin yardımcısı ile birkaç soruyu yanıtlayarak bir alternatif metin yazarsın. Metinleri düzenleyen kişilerin bir eğitim almasını ya da Digitoegankelijk’te (Hollanda devletinin dijital erişilebilirlik bilgi sitesi) konuyu okumasını da sağla.
Web sitene bir erişilebilirlik beyanı koy. Beyanda web sitenin ne kadar erişilebilir olduğu ve neyi daha iyileştireceğin yazar. Ziyaretçilerin seninle nasıl iletişime geçebileceği ya da nasıl şikâyette bulunabileceği de yazar. Devlet kurumları böyle bir beyan yayımlamak zorunda ve bunun için Digitoegankelijk’in doldurma yardımcısını (invulassistent) kullanır. İnternetten bir şey satan birçok şirketin de bir beyanı olmalı. Başka kurumlar için bu iyi bir alışkanlık. Erişilebilirlik beyanı hazırla aracıyla bir beyan hazırlayabilirsin; beyan Hollandaca çıkar.
Kontrol etmeye devam et. Her yeni sayfa ve her güncelleme yeni sorunlara yol açabilir. Bu yüzden en az yılda bir kontrol et ve o zaman beyanını da güncelle. Devlet kurumları bu yıllık güncellemede ilerleme kaydettiklerini göstermek zorunda, örneğin bulunan sorunları çözdüklerini. Devlet kurumu olmasan da bu iyi bir ölçü.
Danışanlar kurumunu arıyor, çünkü web sitesindeki başvuru formunu tamamlayamıyorlar. O zaman işe oradan başlarsın. Yalnızca Tab tuşuyla ve %200 yakınlaştırmayla örneğin şunları bulursun: doğum tarihi için yalnızca fareyle çalışan bir takvim ve yanlış doldurulunca yalnızca kırmızı bir çerçeve alan bir alan.
Sonra birkaç danışan, sen yanlarında izlerken formu doldurur. Ekran büyüteciyle çalışan biri ekranın yalnızca bir parçasını görür ve sayfanın en üstündeki bir hata mesajını kaçırır. Böyle bir şeyi kontrol listesiyle bulamazsın.
WCAG 2.1’e mi, WCAG 2.2’ye mi uymamız gerekiyor? Bir şey yaptırıyorsan WCAG 2.2’yi iste, çünkü ona uyan bir web sitesi 2.1’e de uyar. Devlet kurumlarına yönelik kuralların şu anda hangi sürümü istediğini ve bunun ne zaman 2.2 olmasının beklendiğini WCAG nedir? yazısında okuyabilirsin.
PDF broşürlerimizin de erişilebilir olması gerekiyor mu? Devlet kurumları için evet: 23 Eylül 2018’den sonra internete koydukları bütün PDF’ler ve diğer belgeler. Daha eski dosyalar ise yalnızca insanlar bir işi halletmek için onlara hâlâ ihtiyaç duyuyorsa. Bir PDF için de bir web sayfasıyla aynı şartlar geçerli. Çok sayıda eski PDF dosyan mı var? O zaman önce eskimiş olanları temizle, sonra en önemli dosyaları erişilebilir yap. Geri kalanlar için, biri isterse erişilebilir bir sürüm sun. Bir belgeyi nasıl erişilebilir yapacağını Erişilebilir belgeler hazırlamak yazısında okuyabilirsin.
Bir denetim raporunu nasıl okurum? Kapsamına bak: Denetçi hangi sayfalara ya da bir uygulamanın hangi sürümüne baktı? WCAG-EM yönteminde bu ilk adımdır, yani raporda yazması gerekir. Senin başvuru formun ya da portalın senin kullandığın sürümü raporda yoksa, rapor onlar hakkında hiçbir şey söylemez.
Oluşturucu
Kurumunun web sitesini erişilebilir yapmak için neler yaptığını ve daha neler yapması gerektiğini sırala. Sade Hollandacayla yazılmış basit bir beyanı PDF olarak alırsın. Kamu kurumları için ayrı, resmî bir model geçerli.
Renk kontrolü
Renk körü birinin renklerini ya da bir resmi aşağı yukarı nasıl gördüğünü gör ve metninin WCAG’ye göre yeterli kontrastı olup olmadığını kontrol et.
Metin kontrolü
Hollandaca metninin kolay okunup okunmadığını kontrol et. Uzun cümleleri ve zor kelimeleri, yanlarında daha kolay bir kelimeyle görürsün.
Yazma yardımcısı
Bir görsel için iyi bir alt metin yaz. Birkaç soruyu yanıtla; öneriler ve kopyalayabileceğin bir taslak alırsın.
Bir mektup, broşür ya da PDF, insanlar onu ekran okuyucuyla, telefonda ya da okumakta zorlansalar da okuyabiliyorsa erişilebilirdir. İşin çoğunu kelime işlemcinde zaten halledersin: gerçek başlıklarla, alternatif metinlerle, yeterli kontrastla ve anlaşılır bir dille. Sonra dosyayı kontrol eder, doğru şekilde PDF olarak kaydeder ve belgeyi kimin için hazırladıysan ona okutursun.
Erişilebilirlik beyanında web sitenin ya da uygulamanın engelli kişiler için ne kadar iyi çalıştığını, neyin henüz iyi gitmediğini ve bunu ne zaman çözeceğini anlatırsın. Devlet kurumları böyle bir beyan yayımlamak zorunda, internetten bir şey satan birçok şirket de öyle. Başka kurumlar da isterse bir beyan yayımlayabilir. Bu rehber, beyanda neler yazdığını ve beyanı nasıl hazırlayacağını anlatır.
Algılanabilir, WCAG'nin ilk ilkesidir. Web sitendeki bütün bilgiler herkese ulaşmalı, az gören ya da az duyan kişilere de. Örneğin görsellere eklenen metin, videolarda altyazı, yeterli kontrast ve büyütebildiğin metin bu ilkeye girer.
Bir fikrin varsa, bir şey eksikse ya da bir aracı ekibinle denemek istiyorsan bize mesaj gönder. Konuyu birkaç cümleyle anlat. Her şeyi okuyoruz ve bu seni hiçbir şeye bağlamaz.