Çizim, kartlar ve oyunla psikoeğitim

Nedir

Psikoeğitim (psycho-educatie), birinde neler olup bittiğini ve buna neyin yardımcı olabileceğini anlatmak demek. Çoğu zaman bir tanıyla ilgilidir, örneğin DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, Hollandaca: ADHD). DEHB’si olan bir çocuğun ebeveynleri o zaman şunlar hakkında bilgi ve ipucu alır: çocuklarının davranışı, buna verdikleri tepkiler, buna farklı yaklaşmanın yolları ve çevreyi nasıl uyarlayabilecekleri. DEHB’si olan bir çocuğun tedavi planında bu genelde ilk bölümdür.

Yetişkinler için özü şu: Şikâyetlerini anlamaya ve tanımaya çalışırsın. Böylece sorunlarının neden kaynaklandığını ve o zaman ne yapabileceğini daha iyi bilirsin. Aile hekimi (huisarts), psikolog ya da psikiyatrist bu konuda yardım eder.

Yaratıcı psikoeğitim, aynı açıklamanın başka bir biçimi: Danışanın çizer, kart seçer, bir benzetme bulur ya da bir oyun oynar.

Neden önemli

Bir tanıdan sonra sorular kalır. Bir tanı, birinin çoğu zaman uzun süredir fark ettiği şeye bir ad verir. Bu, uygun destek ararken yardımcı olabilir. Ama bir tanı insanda çok şey de uyandırır ve herkes kolay okumaz. Danışanının kendisinin biçim verdiği bir açıklama, onun hayatına bir broşürden daha yakın olabilir.

Katılmak, akılda tutmaya yardım edebilir. Kinderen uit de Knel, boşandıktan sonra sert bir çatışmanın içinde kalan ebeveynler için bir grup programıdır; çocukları için de ayrı bir grup vardır. Orada psikoeğitim, ebeveynler bunu alıştırmalarda da yaşadığında daha iyi işe yarar, çünkü o zaman öğrenilenler akılda daha iyi kalır. Bu, tek bir grup için tek bir programla ilgili. Yani her yaratıcı biçimin işe yaradığını göstermez. Ama anlatmanın yanında bir şey de yaptırmak için bir neden.

Görsel, üzerine konuşacak bir şey verir. Okumakta zorlanan kişiler için resimli hikâyeler (beeldverhalen) var. Böyle bir resimli hikâye, insanların kendi yaşadığı dünyaya yakındır ve bir konuşma için başlangıç noktaları verir. Bir çizim ya da bir kart da aynı şekilde üzerine konuşacak bir şey verebilir.

Nasıl yaparsın

1. Danışanına neyi anlamak istediğini sor. Bir soruyla başla, örneğin tanıdan beri neyin hâlâ belirsiz olduğu ya da danışanının bunu en çok ne zaman fark ettiği. Nereden başlayacağını cevap belirler.

2. İçeriği güvenilir bir kaynaktan al. Tanının kendisi hakkındaki açıklama, tanıyı koyan ya da tedaviyi yürüten kişiden gelir. Danışanınla, onun şimdiye kadar neler duyduğunu konuş. Güvenilir bir metni birlikte oku, örneğin Thuisarts’taki (Hollandalı aile hekimlerinin sağlık bilgisi sitesi) DEHB sayfasını. Nedenler ya da ilaçlar hakkında kendi açıklamanı uydurma. Bununla ilgili bir soruyu tedavi eden kişi için danışanınla birlikte yaz.

3. Uygun bir biçim seç. Birkaç seçenek:

   • Çizmek. Sıradan bir haftayı danışanınla birlikte bir zaman çizelgesi olarak çiz ve işlerin sık sık ters gittiği yerlere bir çarpı koy. Ya da danışanın, her şey aynı anda geldiğinde nasıl hissettiğini çizsin.
   • Kartlar. Konuşma kartları ile danışanın bir fotoğraf seçer ve fotoğrafla birlikte bir soru gelir. Güç kartları ile danışanın, iyi olduğu şeylerle ilgili kartlar seçer. Böylece konu yalnızca zor olan şeyler olmaz.
   • Bir benzetme. Danışanın, nasıl hissettiği için kendisi bir benzetme bulsun, örneğin “aynı anda on istasyon çalan bir radyo”.
   • Bir oyun. Düşünme çarkı ile bir çarkı çevirirsin ve hayatının bir alanından bir soru gelir, örneğin iş ve eğitim ya da ilişkiler.
   • Videolar ve çizgi romanlar. Hafif zihinsel engeli olan kişiler için hazırlanan ‘Weet wat je kan’ (‘Neler yapabildiğini bil’) eğitim modülü, kısa videolar ve çizgi roman çizimleriyle çalışır. Bu da modülü daha kolay anlaşılır yapar.

4. Küçük tut. Her seferinde tek bir konu yeter.

5. İşi danışanın yapsın. Danışanın çizer, seçer, kartların yerini değiştirir. Sen soru sorar ve dinlersin. Daha hızlı olsa bile kalemi elinden alma.

6. Bunu yarına bağla. Her açıklamadan sonra bunun danışanının haftası için ne anlama geldiğini sor ve denemek için onunla birlikte tek bir şey seç. DEHB’si olan yetişkinler için bir ipucu örneğin şu: O gün ne yapacağını ve bunun ne kadar süreceğini ajandana yaz.

7. Anlatılanın anlaşılıp anlaşılmadığını kontrol et. Geri anlattırma yöntemini (terugvraagmethode) kullan: Danışanından, konuştuklarınızı kendi kelimeleriyle anlatmasını iste. Soruyu kendine yönelt, böylece bir sınav gibi gelmez. Örneğin: “İyi anlatıp anlatmadığımı bilmek istiyorum. Evde ne anlatacaksın?”

8. Eve bir şey ver, açıklamadan sonra. Çizim ya da seçilen kartlar eve gider. Bilgilendirme materyallerini ancak iyi bir açıklamadan sonra ver, açıklamanın yerine değil.

9. Danışanın isterse yakınlarını da kat. Çocuklarda psikoeğitim ebeveynlerle de ilgilidir: Nasıl tepki verdikleri ve neyi farklı yapabilecekleri. ‘Weet wat je kan’ da danışanla, yakınlarıyla ve destek görevlileriyle yapılan görüşmeler için düşünülmüştür. Danışanının bunu isteyip istemediğini her zaman önce sor.

10. Bunu kendisi yaşayan kişilere yönlendir. DEHB’si olan kişileri Impuls & Woortblind (Hollandaca) derneğine yönlendir. Bu, DEHB ve disleksi gibi durumları olan kişilerin kendileri için kurduğu bir dernek. Dernek ülkenin her yerinde, DEHB’si olan başka kişilerle tanıştığın buluşmalar düzenler.

Tartman gereken seçimler

• Eğlenceli ya da çocukça. ‘Weet wat je kan’ modülünde bazı katılımcılar çizimleri başta biraz çocukça buldu, ama modül sırasında katılımcıların çoğu bunun kendilerine yardım ettiğini fark etti. Bu yüzden bir çalışma biçimini neden seçtiğini açıkla ve seçimi danışanına bırak.
• Başkalarıyla ya da yalnız. Bir grupta ya da bir buluşmada, kendini başkalarında tanıyarak öğrenirsin. Kişisel konuları ise daha çok baş başa konuşursun. İkisinin karışımı iyi işleyebilir: Açıklama danışanınla birlikte, kendini tanıma ise aynı durumdaki insanlarla.
• Bir benzetme işi basitleştirir, ama yanıltabilir de. Bir benzetme bir şeyi anlamaya yardım eder. Ama doğru olmayan bir şeyi de akla getirebilir, örneğin bir şeyin kendiliğinden geçeceğini. Danışanın kendi benzetmesini seçsin. Sen de bunu tedavi eden kişinin söyledikleriyle karşılaştır.

Dikkat et

• Kendi rolünün içinde kal. Tanı koymazsın; nedenleri ya da ilaçları da açıklamazsın. Danışanının açıklamayı anlamasına ve kendi haftasında uygulamasına yardım edersin ve bunu ona söylersin de. Emin değilsen, danışanın kabul ederse, onu tedavi eden kişiyle konuş. Danışanın DEHB’si olduğunu mu düşünüyor? O zaman aile hekimi onu inceleme için ruh sağlığı hizmetlerine (ggz) yönlendirir.
• Kelimelerine dikkat et. “DEHB’liler” değil, “DEHB’si olan kişiler” de. Danışanının kendisinin hoş bulduğu kelimeleri kullan.
• Birinin neyi okuyabildiğine bak. Danışanın okumakta zorlanıyor mu? O zaman görsel ve konuşmak metinden daha iyi işe yarar. Düşük okuryazarlığı fark etmek ve konuyu açmak yazısını da oku.

Sorular

Bu, DEHB dışındaki konularda da işe yarar mı? Çalışma biçimlerinin kendisi birçok konuya uyar: Çizimi, kartları ve kendi benzetmeni her yerde kullanabilirsin. Ama içerik her tanıda farklıdır. Bu yüzden içeriği her seferinde güvenilir bir kaynakta ara, örneğin yetişkinler için Thuisarts’ta, ebeveynler ve çocuklar için NJi’de (Hollanda Gençlik Enstitüsü, Nederlands Jeugdinstituut).

Danışanım çizmek istemiyor. Ne yapmalıyım? Danışanın kararsızsa, güzel olması gerekmediğini söyle. Gerçekten istemiyorsa, kartlar gibi başka bir biçim seç. Danışanının söylediklerini sen de yazabilirsin ya da birlikte bir liste yapabilirsiniz.

Daha fazla bilgi

• Düşük okuryazarlığı fark etmek ve konuyu açmak
• Danışanların için B1 düzeyinde yazmak
• Kendi hayatına yön vermek ve dijital araçlar
• Hafif zihinsel engeli olan insanlar için dijital araçlar