Danışanın için dijital bir araç seçmek

Nedir

Dijital bir araç, örneğin bir uygulama, bir web sitesi ya da online bir alıştırmadır. Onu bir görüşme sırasında danışanınla birlikte kullanırsın. Ya da danışanın, görüşmelerinizin arasında kendi başına kullanır.

Seçmek şu demek: hangi aracın bu danışana, bu ihtiyaca ve kurumundaki kurallara uyduğunu araştırmak. Bazen bir uygulamanın uymadığı ortaya çıkar. O zaman kâğıt üzerinde bir plan ya da belli saatlerde düzenli bir telefon görüşmesi daha iyi işler.

Neden önemli

Herkes bir uygulamayı ya da web sitesini öylece kullanamaz. Hollanda’da 16 yaş ve üstü 3 milyon kişi okumakta, yazmakta ya da hesap yapmakta zorlanıyor, 12 yaşın üstündeki neredeyse her 5 kişiden 1’i de bilgisayar ve internet konusunda zorlanıyor. Bu ikisi birbiriyle bağlantılı: okumakta ve yazmakta zorlananların dijital becerilerinin sınırlı olma ihtimali üç kat daha yüksek.

Dijital becerileri daha az olan birinin dijital yardım istemediğini de varsayma. Bu varsayım sık yapılıyor ve o zaman konu hiç açılmıyor: danışanın belki işine yarayabilecek bir şeyi kaçırıyor. Bu yüzden sor ve danışanının yerine önceden karar verme.

Danışanın neyle karşılaşacağını da bilmeli. Sağlık hizmetlerini ve gençlik yardımını (jeugdhulp) denetleyen Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), kurumların danışanları iyi bilgilendirmesini bekler, böylece danışanlar dijital bir araç kullanıp kullanmayacaklarını kendileri seçebilir. Bu bilgilere şunlar dahil: danışanının hangi becerilere ve motivasyona ihtiyacı olduğu, aracın ne kadar tuttuğu, nasıl çalıştığı, hangi risklerin ya da dezavantajların olduğu ve başka hangi seçeneklerin olduğu. Sağlık hizmetlerinde ya da gençlik yardımında çalışmıyorsan da bu, danışanını bilgilendirmek için kullanışlı bir liste.

Nasıl yaparsın

1. Danışanının ihtiyacıyla başla. Danışanın neye ulaşmak istiyor? Bu amacı tek cümleyle, mümkünse danışanının kendi kelimeleriyle yaz ve ancak ondan sonra aramaya başla. “Daha az randevu unutmak istiyorum” bir amaçtır. “Bir planlama uygulaması” ise zaten bir araç seçimidir. İhtiyacın ne olduğunu henüz tam bilmiyor musun? O zaman önce danışanının hayatının farklı yanları hakkında konuş.

2. Danışanının ne istediğini ve neler yapabildiğini sor. Danışanın bilgiyi en çok hangi yolla almak istiyor, nasıl iletişimde kalmak istiyor? Danışanının kendi telefonu ve yeterli interneti var mı? Pharos’un (sağlıkta eşitsizlikler üzerine çalışan Hollandalı bilgi merkezi) kısa hızlı taramasıyla (quickscan) birinin dijital becerilerini kontrol edersin. Örneğin birinin uygulama yükleyip kullanıp kullanamadığını ve internette bir şey arayıp bulabildiğini sorarsın. İşaretlere de dikkat edersin, örneğin “Onu hep eşim yapıyor” diyen biri gibi.

   Fark ettiklerini yargılamadan konuş. Birçok kişinin bunu zor bulduğunu söylemekten çekinme, çünkü bu, konuyu konuşmayı kolaylaştırır.

3. Geniş ara. İş arkadaşlarına hangi araçları kullandıklarını ve bu araçlarla nasıl bir deneyimleri olduğunu sor. Araçlar sayfamıza da bak: orada kendi araçlarımız da başkalarının araçları da var. Araç bulucu ile üç kısa soruyu cevaplarsın ve hangi araçların uyduğunu görürsün. İki ya da üç seçeneği yan yana koy ve ekransız bir seçeneği de ekle, örneğin buzdolabına asılı, resimli bir günlük plan.

4. Gizliliği kontrol et. Gizlilik beyanını oku. Bu beyanda neler yazması gerektiğini AVG (Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü, GDPR) belirler: geliştiricinin hangi verileri topladığı, neden topladığı ve bunları paylaşıp paylaşmadığı ya da satıp satmadığı. Beyan anlaşılır değil mi ya da bulunamıyor mu? O zaman başka bir şey seçmek daha iyi.

   Bir uygulamanın hangi erişimleri istediğine de bak, örneğin telefon rehberine ya da konuma. Bazı uygulamalar ihtiyaç duyduklarından fazla veri toplar. Oysa bir uygulama sadece çalışmak için gerekeni toplamalı ve her veri türü için ayrı izin istemeli. Bir uygulama için gizlilik kontrol listesi, maddeleri tek tek gözden geçirmene yardım eder.

5. Erişilebilirliği kontrol et. Yazıyı büyüt ve her şeyin okunabilir ve kullanılabilir kalıp kalmadığına bak. Bir web sitesi mi söz konusu? O zaman siteyi sadece klavyeyle kullanıp kullanamadığını ve bunu yaparken nerede olduğunu her zaman görüp görmediğini dene. Klavye testi bunu seninle on kısa adımda gözden geçirir. Uygulamadaki metin anlaşılır mı? Bir parçasını Sade dil kontrolü aracına yapıştır: Hollandaca bir metindeki uzun cümleleri ve zor kelimeleri görürsün.

   Bu tür hızlı kontroller her şeyi söylemez, çünkü bir web sitesi bunları geçip yine de büyük engeller içerebilir. Bu yüzden geliştiricinin bir erişilebilirlik beyanı olup olmadığına da bak. A statüsü (status A), bir denetimin web sitesinin ya da uygulamanın bütün şartlara uyduğunu gösterdiği anlamına gelir. Hollanda’da devlet kurumlarının böyle bir beyanı olması zorunlu. 28 Haziran 2025’ten beri European Accessibility Act (Avrupa Erişilebilirlik Yasası) yüzünden bu, tüketicilere online bir şey satan birçok şirket için de geçerli: bu şirketler web sitelerinde ya da uygulamalarında erişilebilirlik kurallarına nasıl uyduklarını açıklamak zorunda. Geliştiricinin beyanı yok mu? O zaman erişilebilirliği nasıl test ettiğini sor. Şartlar hakkında daha fazlasını WCAG nedir? yazısında okuyabilirsin.

6. Ne kadar tuttuğunu araştır. Danışanının şimdi ya da daha sonra bir şey ödemesi gerekiyor mu? Aboneliklere, uygulama içi satın almalara ve bitince otomatik olarak ödemeye başladığın deneme sürelerine bak. Hangi masrafların olduğunu danışanına önceden söyle, çünkü bu da iyi bilgilendirmenin bir parçası.

7. Kanıt sor. Geliştiriciye, aracın işe yarayıp yaramadığına dair bir araştırma olup olmadığını sor. Araç sosyal çalışmada kullanılan bir yaklaşımın parçası mı? O zaman bu yaklaşımın Movisie’nin (sosyal konular üzerine çalışan Hollandalı bir bilgi merkezi) veri tabanında olup olmadığına bak. Orada bir yaklaşımın iyi tanımlanmış, iyi temellendirilmiş ya da etkili olup olmadığını görürsün. Bir uygulama teşhise ya da tedaviye yardım edeceğini mi vaat ediyor? O zaman bir tıbbi cihaz olabilir ve tıbbi cihazlar için 2021’den beri ayrı Avrupa kuralları geçerli.

8. Önce kendin dene. Aracı birkaç gün kendin kullan. O zaman nasıl çalıştığını bilirsin ve iyi açıklayabilirsin. Danışanının kullanacağı gibi de dene: küçük bir telefonda, daha büyük harflerle ya da az zamanla. Başlamadan önce ne yapman gerektiğine dikkat et, örneğin bir hesap açmak ya da bir e-posta adresi girmek.

9. Danışanınla birlikte karar ver. Aracın ne yaptığını, danışanının bunun için neleri yapabilmesi gerektiğini ve dezavantajlarının neler olduğunu anlat. Uygulama olmadan neler yapılabileceğini de söyle. Aracı kendi ekranında ya da bir ekran görüntüsüyle göster, çünkü bir şeyin nasıl çalıştığını hayal etmek bazen zordur.

   Danışanın kararsızsa, avantajları ve dezavantajları birlikte sırala, örneğin Ölçüp tartmak aracıyla. Uyup uymadığına danışanın karar verir: uymuyorsa, sebebi ne olursa olsun, yapmazsın. Birlikte karar vermek çoğu zaman birden fazla görüşmeye yayılır.

10. Ne zaman geriye bakacağınızı kararlaştır. Birkaç hafta sonra aracın işe yarayıp yaramadığına birlikte bak. Bunu yaparken 1. adımdaki amacı kullan: amaca yaklaşıldı mı? Örneğin danışanından, şu an nerede olduğunu 0’dan 10’a kadar bir ölçekte göstermesini iste. İşler beklenenden farklı giderse, örneğin bir plan güncellenmediği için, bunu bundan sonra kimin ve ne zaman yapacağını kararlaştır.

Tartacağın seçenekler

• Basit mi, kapsamlı mı. Çok özelliği olan bir uygulama daha fazlasını yapabilir, ama öğrenilecek ve ters gidebilecek şey de daha fazladır. Basit bir şey amacı karşılıyorsa, onu seç.
• Hesapla mı, hesapsız mı. Bir hesapla verileri saklayabilir ve birden fazla cihazda çalışabilirsin. Ama o zaman danışanının bir e-posta adresi ve şifresi olmalı ve bunları hatırlamalı; veriler de geliştiricide durur. Hesapsız başlamak daha kolaydır, ama sayfayı kapatınca yapılan iş bazen silinir.
• Danışanının telefonu mu, kurumunun telefonu mu. Danışanının kendi telefonunda araç hep elinin altındadır. Ama telefona verdiğin destekle ilgili veriler girerse, kurumunun bu konuda kuralları olmalı. Kurumunda neyin kararlaştırıldığını sor.

Dikkat et

• Aracı, danışanınla iletişiminin yanında kullan. Dijital yardım, bir uzmanla gerçek iletişimle birlikte kullanıldığında çoğu zaman daha iyi işler.
• Kurallar olmadan danışanların verilerini bir uygulamaya girme. Bir uygulamanın geliştiricisi kurumunun adına danışanların verileriyle çalışıyorsa, kurumunun bir veri işleme sözleşmesi (verwerkersovereenkomst) yapması gerekir. Bunun ne olduğunu Yardım ve destek işinde AVG (GDPR) yazısında okuyabilirsin. Kurumunun veri koruma sorumlusuna (functionaris gegevensbescherming, FG) da sor.
• Çocuklarda ve gençlerde daha da dikkatli ol. Çocuklara yönelik uygulamalar için ek kurallar geçerli. Örneğin çocuk 16 yaşından küçükse ve uygulama çocuğun verilerini izne dayanarak kullanacaksa, önce bir ebeveyn ya da veli izin vermeli. Ayrıca bir uygulama çocukların verilerini özellikle onlara yönelik reklamlar için kullanamaz.
• Tıbbi soruları bir doktora bırak. Bir uygulama sağlık ya da ilaçlar hakkında tavsiye mi veriyor? Danışanından bunları aile hekimiyle (huisarts) ya da tedavisini yapan uzmanla konuşmasını iste.
• Yıldızlardan fazlasına bak. Uygulama mağazasındaki değerlendirmeler, başka insanların bir uygulama hakkında ne düşündüğünü gösterir. Uygulamanın senin danışanına uyup uymadığını yukarıdaki adımlarla kendin araştırırsın.
• Emin değilsen seçme. Kendin açıklayamadığın bir araçla danışanına destek olmak zordur.

Sorular

Danışanım zaten bir uygulama kullanıyor. Bununla ilgili bir şey yapmalı mıyım? Uygulamanın ne yaptığını ve danışanının bundan ne kazandığını sor. Uygulamayı verdiğin destekte de kullanmak istiyor musun, örneğin içinde ne olduğuna birlikte bakarak? O zaman yukarıdaki adımları gözden geçir ve buna izin olup olmadığını kurumuna sor.

Bir uygulamanın tıbbi cihaz olup olmadığını nasıl anlarım? Bu, geliştiricinin uygulamayı ne için yaptığına bağlı. Bir yazılım, geliştiricisi onu tıbbi kullanım için yaptıysa tıbbi cihazdır, örneğin kalp yetmezliği olan insanları evde takip etmek için bir uygulama. Yani nabzını ölçen bir spor saati tıbbi cihaz olmak zorunda değil, ama saat bir kalp sorununu da tespit edebiliyorsa tıbbi cihazdır. Emin değilsen geliştiriciye sor.

Danışanım dijital bir araç istemezse ne olacak? O zaman dijital araç kullanma. İyi bir başka yol bul, örneğin telefonla bir randevu ya da yüz yüze görüşme. Danışanın bilgisayarı ve interneti daha iyi kullanmayı öğrenmek mi istiyor? O zaman onu kütüphaneye, bir Taalhuis’e (yetişkinlerin dil ve dijital beceri öğrendiği bir yer) ya da bu konuda yardım eden gönüllülere yönlendir. Bunu sıcak bir yönlendirmeyle (warme overdracht) yap: danışanına sadece bir adres vermek yerine, onu oradakilerle kendin tanıştırırsın.

Daha fazla bilgi

• Bir uygulama için gizlilik kontrol listesi: başlamadan önce işaretleyeceğin maddeler.
• Ekibinde dijital bir araç kullanmaya başlamak: bir aracı bütün ekibinle kullanmak istiyorsan.
• E-sağlık nedir?: dijital sağlık hizmetine nelerin dahil olduğu.
• Dijital katılım nedir?: neden herkes dijital dünyaya katılamıyor.
• Düşük okuryazarlığı fark etmek ve konuyu açmak: danışanın okumakta zorlanıyorsa.
• B1 düzeyinde bir metin için kontrol listesi: bir uygulamadaki metin anlaşılır mı?
• Moodnu, nasıl hissettiğini takip etmek için yaptığımız uygulama. Adımları onun üzerinde deneyebilirsin.