Hafif zihinsel engeli olan insanlar için dijital araçlar

Nedir

Hafif zihinsel engeli (Hollandaca kısaltması: lvb) olan insanlar öğrenmekte ve gündelik durumlarla baş etmekte çok zorlanır; yaşıtlarının ve aynı kültürden insanların çoğundan daha fazla.

Birinin lvb’si olup olmadığı iki şeye bağlıdır. Birincisi zekâ: lvb’si olan birinin IQ’su 50 ile 70 arasındadır, ortalama zekâdaki insanların IQ’su ise 85 ile 115 arasındadır. İkincisi uyum becerileri, yani birinin gündelik hayatta nasıl idare ettiği. Bunlara okuma, yazma ve hesap yapma, başka insanlarla ilişki kurma ve kendine bakma, otobüse binme gibi pratik işler girer.

IQ’su 70 ile 85 arasında olan insanlar sınır zekâ düzeyindedir (Hollandaca: zwakbegaafd) ve aslında lvb’leri yoktur. Yine de Hollanda’da, bunun yanında (ciddi) ruhsal ya da sosyal sorunları da varsa, aynı bakımı alabilirler.

Hollanda’da tahminen 1,1 milyon kişi söz konusu. Bu sayıya, hayatını daha zor idare eden sınır zekâ düzeyindeki insanlar da dahil. Kesin sayı bilinmiyor, çünkü IQ ve insanların hayatlarını ne kadar idare edebildiği hiçbir yere kaydedilmiyor.

Neden önemli

Gittikçe daha çok işi internetten hallediyorsun: DigiD (devletin dijital kimliği) için başvurmak, kira yardımına (huurtoeslag) başvurmak, görüntülü konuşmak. Hafif zihinsel engeli olan insanların bununla nasıl baş ettiği hakkında bilinenler, 2022’deki küçük bir araştırmadan geliyor: bir soru formu 37 kez dolduruldu, dokuz kişiyle ve beşer kişilik iki grupla görüşüldü. Neredeyse hiç dijital becerisi olmayan insanlar araştırmada yok, çünkü soru formu internetteydi.

Katılımcılar, internet sayesinde kendi hayatlarına daha çok yön verdiklerini söylüyor, çünkü internette bilgi arıyor, başkalarıyla iletişim kuruyor ve eğlenceli şeyler yapıyorlar. Ama internet zor da: çok fazla bilgi, işin içinden çıkamamak, anlaşılması zor metinler ve internetteki suçlulardan korkmak. Fatura ödemek ya da randevu almak gibi işler için katılımcılar önce partnerlerinden, ailelerinden ya da destek görevlilerinden yardım almış, sonra çoğu zaman kendileri yapabilmiş. Diğerleri bu tür işleri tamamen yakın birine bırakıyor.

Hafif zihinsel engeli olan birçok insan, bilmediklerini ya da yapamadıklarını saklar ve kendini her şeyi tek başına yapabilen biri gibi gösterir. Bu yüzden yardıma ihtiyaçları olduğu daha az göze çarpar. Buna sen dikkat et.

Bir aracı kullanışlı yapan nedir

Araştırmaya katılanlar kendileri ipuçları verdi, araştırmacılar da bunlara ekleme yaptı. Bir aracı bu listeyle karşılaştır:

• Derli toplu. B1 dil düzeyinde bir dil, bol resim ve her ekranda az metin. Zor kelimelerin bir açıklaması var.
• İyi görünür. Büyük yazı, yeterli kontrast ve sakin renkler.
• Az adım. Önce bir şey kurmak ya da giriş kodu istemek gerekmez. Ara adım ne kadar azsa o kadar iyi.
• Nasıl çalıştığını gösterir. Açıklamalı kısa bir video yardımcı olur.
• Ekransız bir seçenek. İnternetten olmazsa arayabileceğin ya da yanına gidebileceğin bir insan var.
• Tekrar. Bir şeyi sık sık görmek ya da yapmak, lvb’si olan insanların onu daha iyi hatırlamasını sağlar.

Resimlerin tarzına da dikkat et. ‘Weet wat je kan’ (‘Neler yapabildiğini bil’) adlı eğitim modülünde bazı katılımcılar çizimleri başta biraz çocukça buldu. Yetişkinler için bir araç, yetişkinlere uygun da görünmeli.

Gün düzeni ve yardım hatları

• Günün düzeni. Engeli olan insanlar arasında, gün düzeni için araçlardan en çok lvb’si ya da beyin hasarı olanlar yararlanır, çünkü günlerini planlamakta ve düzenli tutmakta zorlanırlar. Böyle bir araç örneğin ekranda yazı ve sembollerle hatırlatmalar gösterir, ama o zaman danışanının okuyabilmesi gerekir. Okuyamıyorsa, kâğıt üzerinde resimli bir plan yap, örneğin Günüm aracıyla.
• Dijital işlerde yardım. Hafif zihinsel engeli olan insanlar Vraag-app ve Steffie.nl sitesi gibi yardım hatlarını az kullanır, çoğu zaman onları bilmedikleri için. Bu yüzden danışanına bunlardan söz et ve onlara birlikte bak.

Bir aracı nasıl tanıtırsın

1. İnsandan yola çık. Birinin alışkanlıklarına, ilgi alanlarına ve iyi olduğu şeylere göre hareket et.
2. Birlikte, küçük adımlarla yap ve tekrarla. Somut ipuçları ve örneklerle adım adım bir plan yap ve farklı yollarla alıştırma yap. Şunu unutma: lvb’si olan biri bir şeyi öğrenmek için daha çok zamana ihtiyaç duyar ve daha kısa süre odaklanabilir.
3. Anlaşılıp anlaşılmadığını kontrol et. Danışanından aracın nasıl çalıştığını kendi kelimeleriyle anlatmasını iste. Buna geri anlattırma yöntemi (terugvraagmethode) denir.
4. Çevresini de işe kat, izin alarak. Aile ya da bir destek görevlisi çoğu zaman dijital işlerde zaten yardım ediyor. Danışanına onları da işe katıp katamayacağını sor; böylece onlar da aynı şekilde yardım eder.
5. Ekransız bir yolu açık tut, örneğin kâğıt üzerinde bir plan ya da sabit bir telefon numarası. Bunun neden gerekli olduğunu dijital katılım yazısında okuyabilirsin.

Dikkat et

• Somut sorular sor. “Yapabiliyor musun?” sorusu çoğu zaman “evet” cevabı getirir. “Bir randevuyu telefonuna nasıl kaydettiğini bana göster” daha çok şey söyler.
• Dolandırıcılık hakkında konuş. Hafif zihinsel engeli olan insanların internette dolandırıcılığın ve başka suçların kurbanı olma riski daha yüksektir. Sahte bir mesajın nasıl anlaşılacağını ve bir şeyin doğru olup olmadığını kime sorabileceklerini anlat.
• İşi onun yerine yapma. Bir araç birini daha bağımsız yapabilir, ama sürekli birinin yardım etmesi gerekiyorsa daha bağımlı da yapabilir. Kendi hayatına yön vermek ve dijital araçlar yazısını da oku.
• İnsanların fikrini al. Kendin bir araç ya da metin mi hazırlıyorsun? Dilin kolay olup olmadığını ve resimlerin yardım edip etmediğini lvb’si olan insanlara test ettir.

Daha fazla bilgi

• Dijital katılım nedir?
• Düşük okuryazarlığı fark etmek ve konuyu açmak
• Danışanın için dijital bir araç seçmek
• Çizim, kartlar ve oyunla psikoeğitim